Als maatschappij zijn wij constant op zoek naar hoe wij ons moeten gedragen. Nu is het gegeven dat elke politieke, filosofische, antropologische ofwel sociologische levensovertuiging of denkhoek hier een andere mening en invulling van heeft. Toch gaan wij vooral in op liberale, progressieve waarden, en vanuit daar het meritocratische streven waarin wij een maatschappij zijn waarin je positie in de maatschappij is bepaald door je eigen positie, ongeacht externe factoren als afkomst of accent.
De meritocratie is een sociaal economisch model met heerschappij door degene die het verdient. Een door West Europa geïdealiseerd model die de nieuwe, eerlijke, kapitalistische start moet betekenen nadat er tijden zijn geweest waarin de witte elite de kansen met de gouden lepel werden gevoerd, waarbij mensen met een andere afkomst of overtuiging een directe achtergrond hebben. Niet zo gek dus dat er kritiek op is en als reactie daarop dit utopische beeld ontstond met kansengelijkheid als beginsel voor iedereen.
Toch is een meritocratie volgens sommigen eerder een dystopie dan een utopie. Waarbij het makkelijk spreken lijkt om iedereen langs dezelfde startlijn te zetten, is dat fysiek en mentaal niet zo. Je wordt beïnvloed door de genen die je meekrijgt van beide ouders. Dat bepaalt jouw start in het leven, of je de capaciteit hebt om vwo te doen met een universitaire studie daarna, of dan niet de concentratie hebt voor school in algemene zin, snel overprikkeld en daardoor ongeschikt voor werk. Voor die mensen waarbij de genen loterij tegenzit is het uitgangspunt van: “you can make it if you try” enorm oneerlijk.
Het meritocratisch streven kent een enorme morele schuld in beide richtingen. Dit systeem doet succesvolle mensen denken dat ze al het succes aan zichzelf te danken hebben, dit hoeft natuurlijk helemaal niet zo te zijn. Als je bent geboren in een welvarende familie met goede opvoeding sta je direct al vier traptreden boven de personen uit een achterstandswijk die daardoor hun kansen mislopen. Die mensen worden naast systematisch benadeeld, ook omlaag gepraat door dit ‘eerlijke’ streven. Als je op een minder gelukkige positie bent begonnen moet je harder werken om dan alsnog te horen dat je niet genoeg hebt gedaan om ‘het’ doel te bereiken.
Een grote versterkende factor van het algehele meritocratische streven is het onderwijs. Het middel wat volgens de meritocratische gelover de gelijkheid tussen de individuen schept. Toch valt er voor te zeggen dat dit averechts werkt. Meer als wegens de nadruk op welke school en wat voor onderwijs je krijgt. De kinderen met welvarende ouders hebben toegang tot de duurste scholen met het beste onderwijs. Dat impliceert direct ook dat de kinderen van ouders met een kleinere beurs ook minder toegang hebben tot de scholen met goed onderwijs.
Het gebrek aan goed onderwijs betekent dat het fundament van een welvarend leven, het onderwijs wat je persona vormt, misvormd is. De rest van je levende leven zit je dan vast in de impasse van onwetendheid, zonder uitweg in zicht. Een eindeloze tunnel waar het licht enkel een luminescerend vliegje bleek te zijn, een beetje glow in the dark verf op een hoekje. Een straatlantaarn in plaats van de daadwerkelijke uitgang van vrijheid en mogelijkheid.
Zonder het fundament van het leven, een goede, eerlijke basis voor iedereen, zal het huis nooit goed gebouwd kunnen worden.
Wegens de eerder genoemde problemen en oneerlijkheid in het meritocratische stelsel van kansengelijkheid is het voor het burgschappij van groots belang dat we collectief afstand nemen van de meritocratie als iets wat we werkelijk willen, en als gevolg daarvan een nieuwe samenlevingsvorm ontarmen. Een samenleving gebaseerd op radicale eerlijkheid, waar we erkennen dat een vorm van pure gelijkvormigheid niet kan bestaan. We moeten samenwerken richting een maatschappij gebaseerd op solidariteit.
Iedereen, gelukkig of aangevallen door pech, moet op dezelfde eerlijke manier behandeld worden. De prestatiedrang die tot het meritocratisch streven leidt, moet eerst al bekend worden door de mens, en vervolgens ontmanteld worden door ons eigen. Enkel zo kunnen we groeien als maatschappij, en afstand nemen van deze in een dystopie veranderende, duidelijk onbereikbare utopie.