Wij leven in Nederland in een democratie. Een rechtsstaat, berustend op eerlijke keuzes en een vrij debat wat die eerlijke keuzes onderbouwd. Volgens de filosoof Jürgen Habermas ook wel het communicatief handelen. Habermas onderstreept dat het fundament van het publieke, goed functionerende debat onder andere de symmetrie van de deelnemers is. Houdt in dat iedereen die mee praat en discussieert van gelijke waarden en gelijke gronden is. Elke deelnemer vanuit het publieke debat volgens de regels van het communicatief handelen is mens.
Toch zien we dat die zuiverheid waar Habermas nou zo naar streeft steeds verder in het verval raakt sinds de ontwikkeling van de nieuwe technologieën en AI. De zuiverheid is een droom uit het verleden en enkel een hoop voor het heden en de toekomst. De synthetische stemmen van AI-accounts en bots kunnen eerst realistisch lijken, maar ondermijnen daarmee het vertrouwen in wie jouw werkelijke gesprekspartner is.
Nou was de zuiverheid voor de komst van AI soms ook spannend om aan te kunnen nemen dat die volledig was. Toch heeft AI dit enorm kunnen versnellen en intensiveren: zo wordt er op grote schaal gebruikgemaakt van deepfakes, nep-documenten en desinformatie. de ondermijning van het door Habermas beschreven communicatief handelen leidt tot ruis in de leefwereld (de informele wereld met familie, traditie, cultuur en taal waar het communicatief handelen betekenis aan geeft).
Daarbij gebruikt Habermas nog een concept om de invloed van technologie (in dit geval AI) duidelijk te maken: het verschil tussen de leefwereld en het systeem. De leefwereld is de informele wereld met familie, traditie, cultuur, onderwijs, publiek debat en taal waarin het doel wederzijds begrip, consensus en betekenisgeving (dmv communicatief handelen) is. Nu heb je volgens Habermas een tweede domein waar de mens in opereert: Het systeem. Het systeem is alles wat economisch en/of bureaucratisch is waarbij het doel efficiëntie, succes en de instandhouding van instellingen is, aangestuurd door de zogenoemde sturingsmedia. Twee werelden die enorm van elkaar verschillen, met twee andere manieren van het ordenen van die werelden.
Het probleem is echter dat die echte wereld, los van de twee filosofische domeinen, in het echt zijn democratische waarden verliest en zo ten onder gaat. AI laat zien dat het reine openbare debat vervallen kan en daarmee de politiek en elkaars gesprek en argumentatie over het alles en niets onbetrouwbaar maakt.
Je zou wel kunnen stellen dat het publieke debat zijn ‘aura’ verliest, in de woorden van de Duitse cultuurfilosoof Walter Benjamin. Nu was Walter Benjamin een heel andere soort filosoof, en richtte hij zich niet zo zeer op technologie en abstracte denkmodellen en processen, maar hij vertaalde zijn gedachten in de aura van kunst.
Met het verliezen van ‘aura’ bedoel ik dan ook te zeggen dat het publieke debat zijn waarde en uniciteit kwijtraakt als het door AI wordt overgenomen. Walter Benjamin zei hetzelfde voor de schilderijen die hun aura verloren als ze dmv machines te fabriceren waren. In beide gevallen is het de mechanisering die de originele waarden doet verdwijnen en het eindresultaat verziekt.
De makers van AI weten zelf overigens dondersgoed dat het iets slechts is voor de maatschappij, de democratie en het bijbehorende publieke debat. Ze esthetiseren het publieke debat namelijk enorm. Hoe? Denk aan alle zo realistisch mogelijke deepfakes en nieuwsclips op Tiktok en Instagram of de volledig uitgewerkte documenten die de basis van een onderzoek zouden moeten zijn waar je het dan in het openbare debat over hebt. Big tech, degene die AI mogelijk maakt weet dat zij de asymmetrische factor zijn uit ons debat, en daarom proberen zij zich zo veel mogelijk te laten lijken op het voorbeeld, de mens. Een uitermate goed voorbeeld ook van de inmenging van het systeem in onze eigen informele leefwereld.
Met een beetje ver denken zou je zelfs dezelfde conclusie kunnen trekken voor de AI esthetisering als de eerder aangehaalde filosoof Walter Benjamin deed met hoe het fascisme dat deed binnen de landelijke politiek van zijn land (Duitsland) op het moment dat hij leefde (1892-1940). Benjamin stelde dat het fascisme door middel van massabijeenkomsten, tentoonstellingen, lezingen en vele speeches haar politieke positie esthetiseert en het laat lijken voor de mens alsof ze zeggenschap hebben en echt onderdeel uitmaken van de partijcultuur die het beleid uitmaakt. Terwijl het enige wat de fascistische partij (in Benjamin zijn geval, de NSDAP) werkelijk deed, was de mensen laten ‘opgaan’ in het spektakel om dat eerder benoemde gevoel van “ergens onderdeel van uitmaken” aan te wakkeren bij de burgers. Wel belangrijk om in je achterhoofd te houden dat dit een metafoor is voor de ontwikkeling van technologie en niet een ijzersterke werkelijkheid.
Nu kennis niet zeker is en het openbare debat vraagtekens krijgt, kan je spreken van een maatschappelijke onzekerheid, de epistemische apathie. Kort gezegd ook wel het verlies van vertrouwen in alle informatie om je heen. Niet de leugen zelf is het ergste maar het feit dat de burger de moeite niet meer nemen wil om uit te zoeken wat de waarheid is, wat als direct gevolg het verlies van het openbare debat betekent.
Hoe keren we dit tij?
Om deze problematiek aan te kunnen passen zijn er veranderingen nodig op drie verschillende niveaus: institutioneel, technologisch en individueel.
Beginnend bij de institutionele weg die we moeten bewandelen. Op dezelfde manier dat we klimaatregels en beleid hebben ingesteld, zouden we dat ook moeten doen met de aanpak van de algoritmische epistemische vervuiling van ons leefklimaat. Dit moet de overheid doen op de volgende manieren:
Ten eerste, verplichte AI labels op alles wat door Artificial Intelligence is gemaakt. We moeten dit doen op dezelfde manier als hoe we veganistisch eten labelen met dingen die onder de eisen vallen. Tevens mag het niet omkoopbaar zijn als het blauwe sterretje op Platformen van Meta wat je met een druk op de ‘WERO’ knop kan kopen waarmee je je groot en ‘echt’ laat lijken. Het label moet op alle producten die door AI worden gemaakt.
Ten tweede, een verbod op schijn-symmetrie. Het moet strafbaar zijn om dmv AI of andere middelen ‘nep’ mensen te maken om de symmetrie uit het communicatief handelen na te bootsen waarmee de betrouwbaarheid van het openbaar debat wordt geschonden.
Nu houdt de aanpak niet op bij de overheid, als tweede punt van aanpak hebben we namelijk ook de infrastructuur waar de Big Tech mee opereert en daarmee ‘het systeem’ in leven houdt en uitbreidt. Hoe pakken we dit aan? Door het terug te geven aan het publiek. We moeten de digitale infrastructuur transformeren in een vorm van publiekelijk goed net als onze parken en bibliotheken. We moeten de markt weghouden van technologie die zo een dusdanig fundamenteel belang heeft in de menselijke ‘informele’ leefwereld.
Als laatste heb je de aanpak op het individuele vlak, de bestrijding van epistemische apathie. Nu is dit makkelijker gezegd dan gedaan, want hoe doe je dit nu weer? Het fijne is, het gebeurt vanzelf. Doordat de synthetische ruis en verspreiding van pseudowetenschap het internet volgooit zoekt de mens automatisch naar plekken los van de vervuiling. Denk aan buurtcentra, sportverenigingen of cafés. Als we als maatschappij geld investeren in de sociale plekken ZONDER directe aansluiting op ‘het systeem’, dan zullen we ons herpakken en het publieke debat tussen de mensen opnieuw opstarten zonder tussenkomst van AI of andere vormen van technologie.
Laat dit een wake-up call zijn voor ons allen, een roeping waar wij gehoor aan moeten geven voordat het te laat is. De filosofische concepten van Jürgen Habermas en Walter Benjamin van tijden geleden lijken steeds dichter bij de werkelijkheid te komen. We moeten een dystopie van het mondiale systeem weren en ons verdedigen met alles in onze macht.