Wij leven nu in een hyperconsumptiemaatschappij. Wij leven in de cel van het kapitalisme waar we dag in dag uit kunst consumeren, zonder er bewust van te zijn.
In je vrije tijd zit je op je telefoon, tijdens werk, achter de computer, tijdens school, achter de laptop in de online leeromgeving. Een ding hebben ze allemaal met elkaar gemeen, je bent de complete dag bezig met mediabeelden en vormen voorbij zien gaan. Van de webpagina met extra uitleg over de bloedsomloop tot die grappige tiktok van een kat die achterover valt.
Echt consumeren doen we eigenlijk niet. Het flitst allemaal zo snel voorbij dat je geen tijd hebt om het echt te beoordelen, laat staan tot je te nemen. De hyperconsumptiemaatschappij is ingesteld om de snelle continuïteit van beelden te laten zien aan de consument. Hierdoor is er een vraag-en aanbod principe van kracht gegaan, wat betekent dat we steeds meer media produceren, zodat wij, en anderen dat dan weer kunnen consumeren, een kapitalistische goudmijn.
Waar je vroeger als politiek met kunst de maatschappij een spiegel voor kon houden met extreme stijlen als dadaïsme en situationisme, kan dat niet in deze nieuwe vorm van een maatschappij. Zoals filosoof Walter Benjamin zei, het kapitalisme esthetiseert politiek, protesteren is een lifestyle, communisme is ‘niche’ en grote wereldproblemen zijn omgetoverd tot makkelijk weg swipebare video’s zonder ‘echte’ boodschap. De door de politiek aangewakkerde kritiek op de hyperconsumptiemaatschappij, wordt naadloos overgenomen in die bekritiseerde hyperconsumtiemaatschappij, waardoor de kritiek haar lading verliest.
Politieke kunstenaars staan nu dus voor een uitdaging, zij moeten de steeds maar sneller tikkende klok van kapitalistische nood aan media proberen te omzeilen en daar de eigen boodschap omheen proberen te draaien. Een flinke uitdaging waar elke filosoof dan dus ook een eigen oplossing voor heeft.
De Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han heeft daar een oplossing voor gevonden. Hij legt deze oplossing uit aan de hand van werken als ‘De vermoeide samenleving’ (Müdigkeitgesellschaft) waarin hij de verandering van de mens analyseert. Han zegt dat de mens nu enkel ‘hyperattentie’ heeft waarmee we ons enkel kunnen richten op snelle, prikkelende beelden die snel achter elkaar verschijnen. Goed voor het jagen, maar uitermate slecht voor de capaciteit tot kunst opnemen. Om die capaciteit terug te brengen moet de kunst een lange aandachtsboog afdwingen, anders kom je niet voorbij die kapitalistische mentale muur.
Misschien een goede filosofie, maar voor politieke kunst wil je vaak iets wat direct binnenkomt. De Sloveense filosoof Slavoj Zizek kwam daarom met een alternatief. In plaats van dingen te ontkennen of kritiek te leveren, moet je dingen extra benadrukken door er buitengewoon veel aandacht op te vestigen. Waar die hyperconsumptiemaatschappij zo goed is in kritiek op zich nemen en er in mee te gaan alsof het ‘een’ is van die maatschappij, heeft die normale kritiek geen nut. Juist daarom is over-identificatie, volgens Slavoj, de methode om wél tot de mens door te dringen. Kunstenaar Monicz beeldde vanuit dit oogpunt meermaals totalitaire regimes uit op zo een overdreven, onironische manier dat je gedwongen werd om na te denken en de tijd te nemen. Je wordt als het ware gedwongen om echt te consumeren, in plaats van voorbij te laten flitsen.
De eerder genoemde filosoof Walter Benjamin zegt dat de aura die de kunst verloren is, ook weer gerenoveerd moet worden door de mens. We zouden van een algoritmische vloeibare samenleving terug moeten gaan naar een zintuiglijke samenleving, gebaseerd op tast, zicht, horen, ruiken en proeven. Pas als we die overstap hebben gemaakt kunnen we ook weer kunst respecteren en waarderen met een daadwerkelijke boodschap, zonder dat we
vastzitten in een bubbel van eindeloze snelheid.
Alle genoemde filosofen komen tot dezelfde conclusie, kunst is onbegrepen en niet gewaardeerd door de versnelling van onze samenleving, de hyperconsumptiemaatschappij. Pas als we die door onszelf opgezette tikkende tijdbom weten te ontmantelen, kunnen we weer waarde hechten aan kunst en haar vele verschijningen.